Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani inwestycyjnej. Przepisy zmieniają się regularnie - przed podjęciem decyzji skonsultuj się z radcą prawnym lub adwokatem specjalizującym się w transakcjach M&A.
W 2023 roku na polskim rynku M&A zrealizowano transakcje o łącznej wartości przekraczającej 8 mld euro, według raportu KPMG. Mimo to, według badań PwC, około 30% transakcji kończy się renegocjacją ceny po due diligence - najczęściej z powodu problemów prawnych wykrytych dopiero na etapie badania. Poniżej znajdziesz konkretną listę dokumentów, typowych kosztów i czerwonych flag, które doświadczeni prawnicy M&A sprawdzają w pierwszej kolejności.
Czym różni się due diligence prawne od finansowego?
Due diligence prawne koncentruje się na ryzykach, które mogą wpłynąć na ważność transakcji lub generować zobowiązania po jej zamknięciu. Podczas gdy audyt finansowy bada historyczne wyniki i prognozy, badanie prawne odpowiada na pytania:
- Czy sprzedający może skutecznie przenieść udziały? - weryfikacja cap table, obciążeń, praw pierwszeństwa (art. 182 KSH)
- Jakie zobowiązania przejmuje kupujący? - umowy z klauzulami change of control, gwarancje, poręczenia
- Czy własność intelektualna należy do spółki? - umowy z programistami, przeniesienie praw autorskich (art. 12 ustawy o prawie autorskim)
- Jakie postępowania toczą się lub mogą się rozpocząć? - spory sądowe, kontrole UOKiK, postępowania podatkowe
Koszty due diligence prawnego w Polsce (2025)
Stawki kancelarii transakcyjnych różnią się znacząco. Poniższe widełki odzwierciedlają aktualne stawki rynkowe:
| Typ transakcji | Zakres | Koszt (netto) | Czas trwania |
|---|---|---|---|
| Startup (pre-seed/seed) | Cap table, IP, umowy kluczowe | 15 000 - 40 000 zł | 5-10 dni roboczych |
| Spółka technologiczna (Series A/B) | Pełne DD prawne | 50 000 - 120 000 zł | 2-4 tygodnie |
| Średnia spółka (przychody 20-100 mln zł) | DD korporacyjne, umowy, pracownicy, IP, nieruchomości | 80 000 - 200 000 zł | 4-8 tygodni |
| Duże transakcje M&A | Pełny zakres + DD podatkowe, regulacyjne | 200 000 - 500 000+ zł | 2-4 miesiące |
Uwaga: Kancelarie często proponują fee cap (maksymalny budżet) lub success fee powiązane z zamknięciem transakcji.
Checklista dokumentów: Co musi znaleźć się w data room
1. Dokumenty korporacyjne
Pierwszy krok to weryfikacja podstaw prawnych istnienia spółki. Kupujący sprawdza w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS):
- Aktualny odpis z KRS - sprawdź datę ostatniej aktualizacji (zmiany zarządu, podwyższenia kapitału)
- Umowa spółki / statut - tekst jednolity ze wszystkimi zmianami (uwaga na ograniczenia zbywalności udziałów - art. 182 KSH)
- Protokoły zgromadzeń wspólników/WZA z ostatnich 5 lat - uchwały o wypłacie dywidendy, podwyższeniu kapitału, zgodach korporacyjnych
- Księga udziałów/akcji - aktualna lista wspólników z historią zmian
- Umowy wspólników (SHA) - prawa pierwszeństwa, tag-along/drag-along, lock-up
- Lista pełnomocnictw - kto może reprezentować spółkę poza zarządem
Typowy problem: Rozbieżności między umową spółki a wpisem w KRS. Zgodnie z art. 17 ustawy o KRS, dane w rejestrze są domniemane za prawdziwe - ale kupujący musi zweryfikować dokumenty źródłowe.
2. Własność intelektualna - kluczowa dla spółek technologicznych
W startupach technologicznych IP często stanowi 80-90% wartości. Krytyczne pytania:
- Umowy z programistami i twórcami - czy zawierają klauzulę przeniesienia praw autorskich majątkowych (art. 12 i art. 74 ust. 3 ustawy o prawie autorskim)?
- Umowy B2B z kontraktowymi - przy umowach o dzieło/zlecenie prawa do kodu źródłowego NIE przechodzą automatycznie - wymagana wyraźna cesja
- Znaki towarowe - weryfikacja w bazie Urzędu Patentowego RP
- Licencje na oprogramowanie zewnętrzne - szczególnie licencje open source z klauzulami copyleft (GPL)
- Patenty i zgłoszenia patentowe - wraz z dokumentacją badań patentowych
Częsty red flag
Programista-współzałożyciel pisał kod przed założeniem spółki lub na umowie o pracę u innego pracodawcy. Bez wyraźnej cesji praw autorskich, spółka może nie być właścicielem własnego oprogramowania. Koszt naprawy: od 50 tys. zł (ugoda) do procesu sądowego.
3. Umowy z klauzulami change of control
Niektóre umowy dają kontrahentowi prawo wypowiedzenia przy zmianie właściciela:
- Umowy kredytowe i linie finansowania
- Umowy najmu (szczególnie w lokalizacjach premium)
- Kontrakty z kluczowymi klientami
- Licencje na oprogramowanie enterprise (np. Oracle, SAP)
- Umowy dystrybucyjne i franczyzowe
W praktyce, przy transakcjach powyżej 10 mln zł, kupujący negocjuje konsent letters (zgody na zmianę kontroli) przed zamknięciem transakcji lub uwzględnia ryzyko w cenie.
4. Sprawy pracownicze
- Lista pracowników z informacją o rodzaju umowy, stażu, wynagrodzeniu
- Umowy z kluczowymi osobami - szczególnie klauzule non-compete (ograniczenia: art. 101¹-101² Kodeksu pracy)
- Regulaminy pracy, wynagradzania, ZFŚS
- Spory pracownicze - toczące się i zakończone w ostatnich 3 latach
- Pracownicy na B2B - ryzyko przekwalifikowania na umowę o pracę (art. 22 § 1 i 1² Kodeksu pracy)
5. Zgodność regulacyjna (compliance)
- RODO - polityka prywatności, rejestr czynności przetwarzania, umowy powierzenia (podstawa: Rozporządzenie 2016/679, ustawa z 10 maja 2018 r.)
- Licencje i pozwolenia branżowe - weryfikacja aktualności i warunków
- Kontrole organów - UOKiK, UODO, PIP, US z ostatnich 5 lat
- Zgłoszenia koncentracji - przy przychodach powyżej progów UOKiK (łączne przychody 1 mld euro lub 50 mln euro w Polsce)
Typowe red flags - na co zwracają uwagę doświadczeni prawnicy
Lista kontrolna "deal breakers"
- Brakujące uchwały korporacyjne - np. brak zgody zgromadzenia wspólników na czynności przekraczające zwykły zarząd (art. 228 KSH)
- Nieuregulowane prawa do IP - szczególnie przy zespołach technicznych bez właściwych umów
- Zaległości ZUS/US - weryfikacja poprzez zaświadczenia z urzędów (nie starsze niż 30 dni)
- Postępowania sądowe o wartości > 10% ceny transakcji
- Umowy z powiązanymi podmiotami bez warunków rynkowych
- Brak zgód na przetwarzanie danych przy bazach klientów (RODO)
- Pracownicy kluczowi bez non-compete lub ze słabymi klauzulami
- Wpisy w KRD/BIG - weryfikacja wiarygodności płatniczej
Proces due diligence krok po kroku
Etap 1: NDA i Request List (tydzień 1)
Przed udostępnieniem dokumentów strony podpisują umowę o poufności (NDA). Kupujący przesyła listę żądanych dokumentów - standardowa request list dla średniej spółki zawiera 150-300 pozycji pogrupowanych w kategorie.
Etap 2: Przygotowanie data room (tydzień 1-2)
Sprzedający uploaduje dokumenty do wirtualnego data room (popularne: Intralinks, Datasite, iDeals, Citrix). Koszty data room: 2 000 - 15 000 zł/miesiąc zależnie od rozmiaru i funkcjonalności.
Etap 3: Analiza dokumentów (tydzień 2-6)
Zespół prawny analizuje dokumentację. Przy dużych transakcjach praca idzie w dwóch ścieżkach:
- First-level review - młodsi prawnicy identyfikują i katalogują dokumenty
- Deep dive - seniorzy analizują kluczowe umowy i ryzyka
Etap 4: Q&A (równolegle z analizą)
Kupujący zadaje pytania wyjaśniające. Typowo 50-200 pytań przy średniej transakcji. Jakość odpowiedzi Q&A wpływa na poziom zaufania i może skrócić negocjacje.
Etap 5: Raport due diligence
Końcowy raport zawiera:
- Executive Summary - kluczowe ustalenia na 2-3 stronach dla zarządu/inwestorów
- Szczegółowa analiza - po sekcjach: korporacyjna, umowy, IP, pracownicy, regulacje, spory
- Matryca ryzyk - tabelaryczne zestawienie z oceną prawdopodobieństwa i wpływu finansowego
- Rekomendacje - propozycje zabezpieczeń do umowy (representations & warranties, indemnities)
Więcej o strukturze umów inwestycyjnych znajdziesz w artykule Umowy inwestycyjne - co powinieneś wiedzieć.
Due diligence w różnych typach transakcji
Inwestycja VC (seed/Series A)
Przy rundach do 5 mln zł due diligence trwa zwykle 1-2 tygodnie i koncentruje się na:
- Czystości cap table - brak nieuregulowanych opcji, właściwe umowy z założycielami
- Własności IP - umowy z programistami, licencje
- Zgodności z prawem pracy przy kontraktach B2B
Fundusze VC akceptują wyższe ryzyko niż kupujący w M&A, ale oczekują, że problemy zostaną naprawione przed zamknięciem rundy. Więcej o procesie pozyskiwania finansowania: Anioły biznesu - przewodnik dla startupów.
M&A - przejęcie 100% udziałów
Przy pełnym przejęciu kupujący przejmuje wszystkie zobowiązania spółki (znane i nieznane). Stąd wymagany pełny zakres badania, dłuższy czas i wyższe koszty. Standardem jest też ubezpieczenie W&I (Warranty & Indemnity Insurance) przy transakcjach powyżej 50 mln zł.
Asset deal - zakup przedsiębiorstwa lub ZCP
Przy zakupie zorganizowanej części przedsiębiorstwa (ZCP) kupujący wybiera, które aktywa i pasywa przejmuje. Due diligence koncentruje się na transferowanych składnikach, ale wymaga też analizy art. 55⁴ Kodeksu cywilnego (solidarna odpowiedzialność za zobowiązania).
Jak przygotować spółkę do due diligence?
Vendor due diligence (badanie przeprowadzone przed transakcją przez sprzedającego) przyspiesza proces i wzmacnia pozycję negocjacyjną:
- Aktualizuj dokumenty korporacyjne - tekst jednolity umowy spółki, aktualne wpisy w KRS
- Uporządkuj umowy - stwórz centralny rejestr ze skanami i kluczowymi datami
- Audyt IP - sprawdź, czy wszystkie prawa autorskie są właściwie przeniesione
- Uzyskaj aktualne zaświadczenia - ZUS, US o niezaleganiu
- Przygotuj disclosure letter - lista znanych problemów i odstępstw od standardu
- Zidentyfikuj umowy z change of control - zacznij rozmowy z kontrahentami wcześniej
Najczęstsze pytania (FAQ)
Jak długo trwa due diligence prawne dla startupu?
Przy rundzie seed lub pre-Series A standardem jest 5-10 dni roboczych, zakładając uporządkowaną dokumentację. Przy brakach dokumentowych (np. umowy z programistami do uzupełnienia) proces wydłuża się do 3-4 tygodni. Fundusze VC zazwyczaj prowadzą due diligence równolegle z negocjacją term sheet.
Czy muszę pokazać wszystkie umowy, nawet poufne?
Tak, ale w data room można ograniczyć dostęp - np. wrażliwe dane finansowe kontrahentów można zanonimizować. Kluczowe warunki handlowe muszą być widoczne. Alternatywnie stosuje się "clean room" - zewnętrzny prawnik analizuje dokumenty bez ujawniania szczegółów kupującemu.
Kto ponosi koszty due diligence?
Standardowo każda strona pokrywa własne koszty. Kupujący płaci za badanie, sprzedający za przygotowanie dokumentacji i data room. Przy transakcjach M&A sprzedający często zleca własne vendor due diligence (20-40% kosztu pełnego DD), by przyspieszyć proces i kontrolować narrację.
Co jeśli due diligence wykryje problemy?
Zależy od wagi problemu: (1) Drobne uchybienia → kupujący żąda naprawy przed zamknięciem, (2) Średnie ryzyka → obniżenie ceny lub specyficzne zabezpieczenia w umowie (indemnity), (3) Deal breakers → zerwanie negocjacji lub fundamentalna zmiana struktury transakcji. Około 15-20% transakcji M&A kończy się obniżeniem ceny po due diligence.
Czy due diligence jest obowiązkowe?
Prawnie nie, ale w praktyce standard rynkowy. Przy finansowaniu przez fundusze VC/PE due diligence jest wymagane przez procedury inwestycyjne i komitety inwestycyjne. Przy M&A pominięcie due diligence naraża zarząd kupującego na zarzut niedochowania należytej staranności (art. 293 KSH).
Podsumowanie
Due diligence prawne to nie formalność, ale narzędzie identyfikacji ryzyk wpływających na cenę i strukturę transakcji. Przy startupach kluczowe jest IP i cap table, przy M&A - pełen obraz zobowiązań spółki. Koszt badania (15-300+ tys. zł) to ułamek potencjalnych strat z tytułu nieodkrytych problemów. Warto zainwestować w uporządkowanie dokumentacji przed procesem - zarówno przyspiesza to transakcję, jak i wzmacnia pozycję negocjacyjną sprzedającego.
Źródła i przydatne linki
- Wyszukiwarka KRS - Krajowy Rejestr Sądowy
- Baza znaków towarowych UPRP - Urząd Patentowy RP
- UODO - Urząd Ochrony Danych Osobowych (RODO)
- UOKiK - Kontrola koncentracji - progi zgłoszeniowe
Planujesz transakcję?
Skontaktuj się, by omówić zakres due diligence dostosowany do Twojej sytuacji.
Skontaktuj się